डिजिटल पूर्वाधार र डेटा

Digital Infrastructure & Data

१. परिचय

आजको विश्वमा देशहरू केवल भूगोलले होइन,
डेटा, प्रणाली र डिजिटल क्षमताले प्रतिस्पर्धा गर्छन्।
नेपालमा स्वास्थ्य, शिक्षा, कर, नागरिक सेवा, योजना —
सबै क्षेत्रमा समस्या देखिन्छ।
तर यी समस्याको जड धेरैजसो ठाउँमा एउटै छ:
डिजिटल पूर्वाधार र एकीकृत डेटा प्रणालीको अभाव।

२. हालको अवस्था

  • सरकारी डेटा छरिएको, असुरक्षित र असंगठित
  • विभाग–विभागबीच प्रणाली आपसमा नजोडिएको
  • धेरै सेवा अझै कागजमा आधारित
  • पारदर्शिता व्यक्तिमा निर्भर

👉 परिणाम: ढिलाइ, भ्रम, दुरुपयोगको सम्भावना।

३. सम्भावना

यदि नेपालले एकीकृत डिजिटल पूर्वाधार निर्माण गर्‍यो भने:

  • नागरिक सेवा छिटो र मापनयोग्य हुन्छ
  • भ्रष्टाचार घटाउन प्रणालीले मद्दत गर्छ
  • नीति निर्माण डेटा–आधारित हुन्छ
  • राज्यको क्षमता (state capacity) बलियो हुन्छ

४. के–के आवश्यक छ?

A. राष्ट्रिय डेटा सेन्टर (National Data Center)

  • नागरिक र सरकारी डेटा देशभित्रै सुरक्षित राख्न
  • स्वास्थ्य, शिक्षा, कर, सामाजिक सुरक्षा जस्ता प्रणाली होस्ट गर्न
  • साइबर सुरक्षाको आधार तयार गर्न

B. डिजिटल परिचय (Digital ID)

  • प्रत्येक नागरिकको एकीकृत डिजिटल पहिचान
  • सेवा पहुँच सरल र ट्र्याकयोग्य
  • दोहोरो/नक्कली रेकर्ड घटाउने

C. ई–गभर्नेन्स प्लेटफर्म

  • सबै सरकारी सेवाहरू एउटै डिजिटल ढाँचामा
  • विभागहरूबीच डेटा आदान–प्रदान
  • प्रक्रिया स्पष्ट, समयसीमा मापनयोग्य

D. साइबर सुरक्षा र डेटा गभर्नेन्स

  • डेटा कसले प्रयोग गर्न पाउँछ? कसरी?
  • नागरिकको गोपनीयता संरक्षण
  • कानुनी र प्राविधिक सुरक्षा

५. रोडम्याप

2026: आधार निर्माण

  • मुख्य सेवाहरूको डिजिटल म्यापिङ
  • राष्ट्रिय डेटा सेन्टरको Phase–1
  • सीमित डिजिटल ID पाइलट

2030: एकीकरण

  • सबै प्रमुख सरकारी सेवाहरू डिजिटल
  • विभागीय प्रणालीहरू आपसमा जोडिएका
  • डेटा–आधारित नीति प्रयोग सुरु

2035: परिपक्वता

  • पूर्ण ई–गभर्नेन्स
  • पारदर्शिता प्रणालीमा आधारित
  • क्षेत्रीय डिजिटल प्रतिस्पर्धामा नेपाल सक्षम

(यी "यदि" र "सम्भावित" परिदृश्यहरू हुन्, वाचा होइनन्।)

६. जोखिम र सीमाहरू

ईमानदारीका साथ हेर्दा:

  • प्रारम्भिक लागत उच्च हुन सक्छ
  • साइबर सुरक्षा जोखिम वास्तविक छ
  • सीपयुक्त जनशक्तिको अभाव
  • संस्थागत प्रतिरोध (change resistance)

👉 त्यसैले यो एकै वर्षको काम होइन, तर दीर्घकालीन प्रतिबद्धता चाहिने क्षेत्र हो।

७. किन यो सबैभन्दा पहिला?

डिजिटल पूर्वाधार बिना:

  • स्वास्थ्य प्रणाली स्केल हुँदैन
  • शिक्षा व्यक्तिगत र समान हुँदैन
  • कर र सामाजिक सुरक्षा पारदर्शी हुँदैन
  • रोजगारी र स्टार्टअप इकोसिस्टम कमजोर रहन्छ

डाटा भनेको आधुनिक राज्यको मेरुदण्ड हो।

८. यो कसरी अन्य सेक्टरसँग जोडिन्छ?

  • डेटा → स्वास्थ्य सेवा सुधार
  • डेटा → शिक्षा योजना
  • डेटा → रोजगारी नीति
  • डेटा → भ्रष्टाचार नियन्त्रण (प्रणालीमार्फत)

सबै बाटो यहाँबाट सुरु हुन्छ।

क्षेत्रहरूमा फर्कनुहोस्